ഗംഗാ നദി പ്രതിസന്ധിയിൽ; ഉടമ്പടിക്ക് വേണ്ടത് കേവലം പുതുക്കൽ മാത്രമല്ല

ഗംഗാ ജല ഉടമ്പടി (GWT) 2026 ഡിസംബറിൽ കാലാവധി പൂർത്തിയാകാനിരിക്കെ, ദക്ഷിണേഷ്യ ജലനയതന്ത്രം (Water diplomacy) ഒരു നിർണ്ണായക ഘട്ടത്തിലാണ്. 1996 ഡിസംബർ 12-ന് അന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രി എച്ച്.ഡി. ദേവഗൗഡയും ബംഗ്ലാദേശ് പ്രധാനമന്ത്രി ഷെയ്ഖ് ഹസീനയും ഒപ്പുവെച്ച ഈ ചട്ടക്കൂട്, ബംഗ്ലാദേശ് അതിർത്തിയിൽ നിന്ന് വെറും 18 കിലോമീറ്റർ മാത്രം അകലെ പശ്ചിമ ബംഗാളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന തന്ത്രപ്രധാനമായ ഫറാക്ക ബാരേജിലെ നീരൊഴുക്കിന്റെ അളവ് അടിസ്ഥാനമാക്കി വേനൽക്കാലത്തെ ജലപങ്കാളിത്ത സംവിധാനം സ്ഥാപിച്ചു. പതിറ്റാണ്ടുകളായി, ഈ കരാർ പ്രാഥമികമായി ജലവിഹിതത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള ഭൗമ-രാഷ്ട്രീയ വിലപേശലായാണ് പരിഗണിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഇന്ന്, വലിയ വെല്ലുവിളിയായി "ആർക്ക് എത്ര വെള്ളം കിട്ടുന്നു" എന്നത് മാത്രമല്ല - ഗംഗയെ നിലനിർത്താൻ കഴിയുമോ എന്നത് കൂടിയാണ്.

അക്കാലത്ത്, 1996-ലെ ഉടമ്പടി സുപ്രധാനമായ ഒരു വഴിത്തിരിവായാണ് കാണപ്പെട്ടിരുന്നത്. 1975-ൽ ഇന്ത്യ ഫറാക്ക ബാരേജ് കമ്മീഷൻ ചെയ്തതിനെത്തുടർന്ന് വർഷങ്ങളോളം നിലനിന്ന തർക്കത്തിന് ശേഷമാണ് ഇത് വന്നത്. വേനൽ മാസങ്ങളിൽ താഴോട്ടുള്ള നീരൊഴുക്ക് കുറയുന്നത് സ്ഥിതി വഷളാക്കുന്നു എന്ന് ധാക്ക വാദിച്ചിരുന്നു. 1970-കളുടെ അവസാനത്തിലും 80-കളിലും ഉണ്ടായ താൽക്കാലിക ക്രമീകരണങ്ങൾ സുസ്ഥിരമായ പരിഹാരങ്ങൾ നൽകുന്നതിൽ പരാജയപ്പെട്ടു. എന്നിരുന്നാലും, 1996-ലെ ഉടമ്പടി രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ പിരിമുറുക്കങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായും മുക്തമായിരുന്നില്ല. വേനൽക്കാലങ്ങളിൽ തങ്ങൾക്ക് അർഹമായ വിഹിതം സ്ഥിരമായി ലഭിക്കുന്നില്ലെന്ന് ബംഗ്ലാദേശിലെ സിവിൽ സൊസൈറ്റിയും നയരൂപീകരണ വിദഗ്ധരും പലപ്പോഴും ഊന്നിപ്പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. വാഗ്ദാനം ചെയ്ത അളവ് എപ്പോഴും ഉറപ്പുനൽകുന്നില്ല എന്ന ഉടമ്പടിയുടെ ജലപങ്കാളിത്ത സൂത്രവാക്യത്തിലെ ഘടനാപരമായ പോരായ്മകളിലേക്കാണ് അവർ വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത്.

ഇന്ത്യൻ ഭാഗത്താകട്ടെ, ജലസേചനം, ജലവൈദ്യുത പദ്ധതികൾ, കുടിവെള്ള വിതരണം, വ്യാവസായിക ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കായി മുകൾഭാഗത്തുള്ള വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ആവശ്യം ജലം കൂടുതൽ തടഞ്ഞുനിർത്തേണ്ടതിന്റെ വികസനപരമായ അനിവാര്യത ശക്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ബംഗ്ലാദേശ് പോലെയുള്ള നദിയുടെ താഴ്ഭാഗത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു രാജ്യത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, മുകൾഭാഗത്തെ അമിതമായ ജലചൂഷണം ഫറാക്കയിലെത്തുന്ന വെള്ളത്തിന്റെ അളവ് കുറയ്ക്കുകയും ഡെൽറ്റ മേഖലയിൽ ഉപ്പുവെള്ളം കയറുന്നതിന് (salinity intrusion) കാരണമാവുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് മത്സ്യബന്ധനം, കൃഷി, നദീതട ഉപജീവനമാർഗങ്ങൾ എന്നിവയെ സാരമായി ബാധിക്കുന്നു.

ഉടമ്പടിയുടെ കാലാവധി അവസാനിക്കാറായതോടെ, നിബന്ധനകൾ പുനഃപരിശോധിക്കാൻ ഇരുപക്ഷവും സന്നദ്ധത പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ കേവലം നീതിയുടെയും വിഹിതത്തിന്റെയും കാഴ്ചപ്പാടിലൂടെ മാത്രം ഈ ചർച്ചയെ കാണുന്നത് ഇപ്പോൾ വികസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന പ്രതിസന്ധിയെ വിസ്മരിക്കലായിരിക്കും - കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം നയിക്കുന്ന അതിവേഗം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ജലശാസ്ത്രപരമായ (Hydrological) വ്യവസ്ഥയാണത്. ഗംഗാ നദീതടം, പ്രത്യേകിച്ച് താഴത്തെ ഭാഗവും ഡെൽറ്റാ പ്രദേശവും ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബാധിക്കപ്പെട്ട നദീതടങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. മഴയുടെ രീതിയിലുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങളും ഹിമാലയൻ മഞ്ഞുമലകളുടെ (Glaciers) വേഗത്തിലുള്ള ഉരുകലും കാരണം ചില വർഷങ്ങളിൽ കടുത്ത ജലക്ഷാമവും മറ്റ് ചില വർഷങ്ങളിൽ പെട്ടെന്നുള്ള കുതിച്ചൊഴുക്കും ഈ നദീതടം അനുഭവിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ശാസ്ത്രീയ വിലയിരുത്തലുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അനിശ്ചിതമായ കാലവർഷം നദീതീരങ്ങളെ തകർക്കുകയും നദീതടങ്ങളെ പുനഃക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് താഴ്ന്ന ഡെൽറ്റാ പ്രദേശങ്ങളിൽ തീവ്രമായ വെള്ളപ്പൊക്കം, ബാങ്ക് മണ്ണൊലിപ്പ് എന്നിവയ്ക്കും വലിയ തോതിലുള്ള ഭൂമി നഷ്ടത്തിനും കാരണമാകുന്നു. വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന താപനിലയും മാറുന്ന മഴയുടെ രീതിയും ജലശാസ്ത്രപരമായ അസന്തുലിതാവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുകയും ജല മാനേജ്മെന്റിനെ പ്രവചനാതീതമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. 2050-കളോടെ നദീതടത്തിലെ ഒഴുക്കിന്റെ രീതിയിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കാമെന്ന് പഠനങ്ങൾ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുന്നു.

പ്രത്യേകിച്ച് ഇന്ത്യയിലൂടെയുള്ള ഒഴുക്കിൽ നദി നേരിടുന്ന മലിനീകരണം ഈ പ്രതിസന്ധിയെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ദ്രുതഗതിയിലുള്ള വ്യാവസായവൽക്കരണവും നഗരവൽക്കരണവും മലിനീകരണ തോത് വർദ്ധിപ്പിച്ചു. വേനൽക്കാലത്ത് കുറഞ്ഞ നീരൊഴുക്ക് നദിയിലെ ഓക്സിജന്റെ അളവ് കുറയ്ക്കുകയും നദിയുടെ സ്വയം ശുദ്ധീകരണ ശേഷിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. വ്യവസായങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഈയം, കാഡ്മിയം, ക്രോമിയം തുടങ്ങിയ ഘനലോഹങ്ങളും കൃഷിയിൽ നിന്നുള്ള നൈട്രേറ്റുകളും രാസാവശിഷ്ടങ്ങളും നദിയിലെ മൈക്രോബിയൽ പ്രക്രിയകളെ തടസ്സപ്പെടുത്തുകയും എക്കൽ നീക്കത്തെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ വിഷലിപ്തമായ ഭാരത്തിന് പുറമെയാണ് മൈക്രോപ്ലാസ്റ്റിക് മലിനീകരണത്തിന്റെ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ഭീഷണി. പ്രതിവർഷം ഏകദേശം 0.12 ദശലക്ഷം ടൺ മൈക്രോപ്ലാസ്റ്റിക് പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നു. ഇത് മാൻഗ്രോവ് ആവാസവ്യവസ്ഥയുടെ കാർബൺ ശേഖരണ ശേഷിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുകയും ഡെൽറ്റയിലെ കാലാവസ്ഥാ ദുർബലത വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അതുകൊണ്ടാണ് ഉടമ്പടിയുടെ കാലാവധി തീരുന്നത് കേവലം ഒരു പതിവ് പുതുക്കൽ പ്രക്രിയയായി കാണാൻ കഴിയാത്തത്. ഇതൊരു പുനഃക്രമീകരണം (Reset) ആയിരിക്കണം. ഗംഗയെ വെറുമൊരു വിഭവ പൈപ്പ്‌ലൈനായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല - അതിനെ ഒരു ജീവനുള്ള പാരിസ്ഥിതിക അസ്തിത്വമായി കാണേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. അന്താരാഷ്ട്ര നദികളുടെ ഉപയോഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഹെൽസിങ്കി നിയമങ്ങളിലെ തത്വങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നത് അർത്ഥവത്തായ ഒരു സമീപനമായിരിക്കും. ഇത് നീതിയുക്തവും യുക്തിസഹവുമായ ഉപയോഗം മാത്രമല്ല, സഹകരണാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള ഭരണം, വിവരങ്ങൾ പങ്കുവെക്കൽ, സംയോജിത നദീതട മാനേജ്മെന്റ് എന്നിവയ്ക്കും ഊന്നൽ നൽകുന്നു. സുസ്ഥിര വികസന ലക്ഷ്യം (SDG) 6.5-ന് അനുസൃതമായ ഈ സമീപനം ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ, ഊർജ്ജം, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിശാലമായ ലക്ഷ്യങ്ങളെയും മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു.

ഇന്ത്യ ഈ ഉടമ്പടികളിൽ കക്ഷിയല്ല. ഉഭയകക്ഷി തർക്കങ്ങൾ അന്താരാഷ്ട്രവൽക്കരിക്കപ്പെടുമെന്ന ആശങ്കയാൽ വിശാലമായ ബഹുരാഷ്ട്ര ജല ഉടമ്പടികളിൽ ഏർപ്പെടാൻ ഇന്ത്യ ചരിത്രപരമായി മടിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും, ഈ നിലപാട് പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അനിശ്ചിതാവസ്ഥ ഉഭയകക്ഷി ചർച്ചകളെ മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളെ ഫലപ്രദമല്ലാതാക്കുന്നു.

അതുപോലെ തന്നെ പ്രധാനമാണ് ഉടമ്പടിയുടെ ജലശാസ്ത്രപരമായ അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ (Baseline) പുതുക്കുക എന്നത്. നിലവിലുള്ള ചട്ടക്കൂട് ജലലഭ്യത കണക്കാക്കാൻ 1948 മുതൽ 1988 വരെയുള്ള ഒഴുക്കിന്റെ വിവരങ്ങളെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത് - ഇത് ഇന്നത്തെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. പുതുക്കിയ ഏതൊരു കരാറിലും ഇന്നുവരെയുള്ള ഒഴുക്കിന്റെ വിവരങ്ങളും കാലാവസ്ഥാ പ്രവചനങ്ങളും ഉൾപ്പെടുത്തണം. വരൾച്ചാ പ്രോട്ടോക്കോളുകൾ, വെള്ളപ്പൊക്ക ഏകോപന സംവിധാനങ്ങൾ, എക്കൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നതും നദീതീര സംരക്ഷണവും സംബന്ധിച്ച സംയുക്ത സഹകരണം എന്നിവയും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടണം.

കൂടാതെ, പുതുക്കിയ ഉടമ്പടി ഉപരിതല ജലത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കരുത്. ഭൂഗർഭജലസ്രോതസ്സുകളെയും സംയുക്ത വിലയിരുത്തലുകളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തണം. മലിനീകരണ നിയന്ത്രണത്തിന് ഏകോപിപ്പിച്ച നിരീക്ഷണ സംവിധാനം, നടപ്പിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന ജലഗുണനിലവാര മാനദണ്ഡങ്ങൾ, ഷെയർ ടെലിമെട്രി സ്റ്റേഷനുകൾ എന്നിവ ആവശ്യമാണ്. ഫറാക്ക ബാരേജിന്റെ ആഘാതത്തെക്കുറിച്ചും ഗൗരവമായ പുനർവിചിന്തനം ആവശ്യമാണ്. ബാരേജുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാർഷിക മാറ്റങ്ങൾ കാരണം ഏകദേശം 65 ശതമാനം വിളകളെയും ബാധിച്ചതായി പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് പശ്ചിമ ബംഗാളിലെ മാൽഡ, മുർഷിദാബാദ് ജില്ലകളിൽ തീവ്രമായ നദീതീര മണ്ണൊലിപ്പിനും കാരണമായിട്ടുണ്ട്.

അവസാനമായി, പുതുക്കിയ ചട്ടക്കൂടിൽ കൃത്യമായ ഇടവേളകളിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് ഓരോ അഞ്ച് വർഷം കൂടുമ്പോൾ) നദിയുടെ അവസ്ഥ വിലയിരുത്താനുള്ള ഒരു വ്യവസ്ഥ ഉൾപ്പെടുത്തണം. ഇത് പുതിയ വിവരങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിഹിതങ്ങളും ഭരണസംവിധാനങ്ങളും പുനഃക്രമീകരിക്കാൻ സഹായിക്കും. നദീസംരക്ഷണത്തിനായുള്ള സാങ്കേതിക ഇടപെടലുകൾ വിലയിരുത്താനും മാറുന്ന സാഹചര്യങ്ങളോട് വേഗത്തിൽ പ്രതികരിക്കാനും ഇരുരാജ്യങ്ങളെയും ഇത് പ്രാപ്തരാക്കും.

ഇന്ത്യക്കും ബംഗ്ലാദേശിനും മുന്നിലുള്ള തന്ത്രപരമായ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വ്യക്തമാണ്. ജലത്തെ കേവലം ഒരു ദേശീയ വിഭവമായല്ല, മറിച്ച് പങ്കുവെക്കപ്പെട്ട ഒരു സുരക്ഷാ വെല്ലുവിളിയായി കാണണം. തുല്യമായ പങ്കിടൽ പ്രധാനമാണെങ്കിലും, അത് പാരിസ്ഥിതിക പ്രതിരോധശേഷിയുമായി പൊരുത്തപ്പെട്ടുപോകുന്നതായിരിക്കണം. കാരണം ഇന്നത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ഭീഷണി വിഹിതത്തിലെ അസമത്വം മാത്രമല്ല - അതിവേഗം സംഭവിക്കുന്ന പാരിസ്ഥിതിക തകർച്ചയാണ്. അതിർത്തികൾ പങ്കിടുന്ന ഒരു നദിയെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന് അതിർത്തികൾക്കപ്പുറമുള്ള സംയുക്തമായ ഇടപെടൽ അത്യാവശ്യമാണ്; അത് തർക്കവിഷയമായ ഒരു സ്വത്തായല്ല, മറിച്ച് സഹകരണാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള മേൽനോട്ടം ആവശ്യമായ പങ്കുവെക്കപ്പെട്ട കാലാവസ്ഥാ അടിസ്ഥാന സൗകര്യമായി കരുതി വേണം ഭരിക്കപ്പെടാൻ.

ഊർജ്ജ പരിവർത്തനം, പൊതുജനാരോഗ്യം, ജലഭരണം, ദക്ഷിണേഷ്യൻ നയ വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന ഐഐടി ബോംബെ ആസ്ഥാനമായുള്ള ടീച്ചിംഗ് അസിസ്റ്റന്റും റിസർച്ച് ഫെലോയുമാണ് മഹേഷ് ഗാംഗുലി.

(പരിഭാഷ, എഡിറ്റിംഗ്: സുരേന്ദ്രൻ കണ്ണൂർ)