എന്റെ പൂർത്തിയാകാത്ത അജണ്ട

ഇപ്പോൾ 20 വർഷത്തിലധികമായി. 2005 ഓഗസ്റ്റിലാണ് അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി മൻമോഹൻ സിംഗിന് ഞങ്ങൾ ടൈഗർ ടാസ്‌ക് ഫോഴ്‌സ് റിപ്പോർട്ട് കൈമാറിയത്. ഈ പ്രമുഖ ജീവിവർഗ്ഗത്തിന്റെ സംരക്ഷണത്തിനായി ഒരു അജണ്ട തയ്യാറാക്കുന്നതിനും ഈ കമ്മിറ്റിയുടെ അധ്യക്ഷത വഹിക്കുന്നതിനുമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സർക്കാർ എന്നോട് ആവശ്യപ്പെടുകയായിരുന്നു. രാജസ്ഥാനിലെ സരിസ്ക (Sariska) നാഷണൽ പാർക്കിൽ നിന്ന് അവസാനത്തെ കടുവയും അപ്രത്യക്ഷമായെന്ന വാർത്ത പുറത്തുകൊണ്ടുവന്ന ധീരനായ മാധ്യമപ്രവർത്തകൻ ജോയ്ദേവ് മജുംദാറിന്റെ അന്വേഷണത്തിന് തൊട്ടുപിന്നാലെയായിരുന്നു ഇത്. ജനരോഷം നേരിട്ട സർക്കാർ പതിവുപോലെ കാര്യങ്ങൾ നിഷേധിക്കുകയോ, സത്യം മറച്ചുവെക്കുകയോ, നിർദ്ദേശങ്ങൾ സമർപ്പിച്ച് എന്നെന്നേക്കുമായി കുഴിച്ചുമൂടാൻ ഒരു രഹസ്യ കമ്മിറ്റി രൂപീകരിക്കുകയോ അല്ല ചെയ്തത്. പകരം, ആഴത്തിലുള്ള വൈദഗ്ധ്യവും, സ്വതന്ത്ര ചിന്തയും, വ്യത്യസ്ത വീക്ഷണങ്ങളുമുള്ള അന്തരിച്ച മാധവ് ഗാഡ്ഗിൽ, വൽമിക് ഥാപ്പർ, എച്ച്. എസ്. പൻവാർ, വിരമിച്ച ഉദ്യോഗസ്ഥനായ സമർ സിംഗ് തുടങ്ങിയ പ്രഗത്ഭരായ പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകരെയും ശാസ്ത്രജ്ഞരെയും ഉൾപ്പെടുത്തിയാണ് ഈ കമ്മിറ്റി രൂപീകരിച്ചത്. ഈ മഹാരഥന്മാരുടെ സംഘത്തെ നയിക്കാൻ എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്നെ ചുമതലപ്പെടുത്തിയത് എന്ന് എനിക്ക് ഇപ്പോഴും അറിയില്ല, പക്ഷേ ഞാൻ തീർച്ചയായും വലിയൊരു ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിലായിരുന്നു. അവസാനത്തെ കടുവയുടെ കാണാതാവൽ എന്ന അഴിമതിയിലേക്ക് വൻ ജനശ്രദ്ധയാണ് തിരിഞ്ഞത്. ഞാൻ ഒരു "കടുവ വിദഗ്ദ്ധ" അല്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് കടുത്ത വിമർശനങ്ങളാണ് നേരിട്ടത്; മനുഷ്യരുടെയും വന്യജീവികളുടെയും വാസസ്ഥലങ്ങൾ തമ്മിൽ ഒരു സന്തുലിതാവസ്ഥ കണ്ടെത്തുക എന്നതായിരുന്നു എന്റെ ജോലി.

ഇതൊന്നും ഞങ്ങളെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ഞങ്ങൾ അനുവദിച്ചില്ല; പരിഹാരങ്ങൾ കണ്ടെത്താൻ ഞങ്ങൾക്ക് കേവലം മൂന്ന് മാസത്തെ സമയമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. സംരക്ഷണ മേഖലയെ ബാധിച്ചിരുന്ന പ്രശ്നങ്ങൾ ഭൂരിഭാഗവും വെളിച്ചത്തുകൊണ്ടുവന്ന സരിസ്കയിലേക്കായിരുന്നു ഞങ്ങളുടെ ആദ്യത്തെ യാത്ര. അതിൽ പ്രധാനം കടുവകളെ എങ്ങനെയാണ് എണ്ണുന്നത് എന്ന ചോദ്യമായിരുന്നു. വർഷങ്ങളായി കടുവകളുടെ എണ്ണത്തിൽ വലിയ കുറവ് സംഭവിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും ഔദ്യോഗിക കണക്കുകളിൽ അത് പ്രതിഫലിച്ചിരുന്നില്ല. ദശാബ്ദങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് പൻവാറിനെപ്പോലുള്ള വിദഗ്ദ്ധർ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത കാൽപ്പാടുകൾ അഥവാ 'പഗ്മാർക്ക്' അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള രീതി ശാസ്ത്രീയവും വിശ്വസനീയവുമായിരുന്നു; ഓരോ കടുവയുടെയും കാൽപ്പാടുകൾ പ്രത്യേക വിരലടയാളം പോലെ അളന്നെടുക്കുന്നതായിരുന്നു അത്. എന്നാൽ കാലക്രമേണ, ഈ രീതി ദുരുപയോഗം ചെയ്യപ്പെട്ടു; കാൽപ്പാടുകൾ ഒന്നിലധികം തവണ എണ്ണപ്പെടുകയോ വ്യാജമായി ഉണ്ടാക്കപ്പെടുകയോ പോലും ചെയ്തു. വന്യജീവി ശാസ്ത്രജ്ഞരുടെ പക്കൽ കടുവകളുടെ കണക്കെടുപ്പിന് മറ്റ് ബദൽ മാർഗ്ഗങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും, അഭിപ്രായ ഐക്യത്തിന്റെ കുറവു മൂലവും അധികാരികളുടെ അനാസ്ഥ മൂലവും വർഷങ്ങളായി അവ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നില്ല. ക്യാമറ ട്രാപ്പുകളും ഭൗതികമായ എണ്ണലും ചേർത്തുള്ള വിസ്തൃതി അധിഷ്ഠിത സർവേ (Spatial survey) രീതി അംഗീകരിക്കപ്പെടാൻ തീവ്രമായ കൂടിയാലോചനകൾ തന്നെ വേണ്ടിവന്നു. വൈൽഡ് ലൈഫ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ സമർത്ഥരായ ശാസ്ത്രജ്ഞരായ വൈ. വി. ഝാല, ഖമർ ഖുറേഷി എന്നിവർ ഈ കണക്കെടുപ്പിനെ കർശനവും വിശ്വസനീയവുമായ ഒരു സംവിധാനമാക്കി മാറ്റി ഉറപ്പുവരുത്തി; തന്മൂലം മറ്റൊരു പ്രതിസന്ധി കൂടി നമുക്ക് തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാതെ പോകില്ല

തുടർന്ന്, കടുവാ സംരക്ഷണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യം ഉയർന്നുവന്നു. സരിസ്കയിൽ, ഗ്രൗണ്ടിൽ സംഭവിക്കുന്നത് രേഖപ്പെടുത്താനുള്ള സംവിധാനങ്ങളുടെ അഭാവം, മുൻനിര കാവൽക്കാരുടെ (ഫ്രണ്ട്‌ലൈൻ ഗാർഡുകൾ) വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന പ്രായം, അവരുടെ ദുരിതപൂർണ്ണമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങൾ, തീർച്ചയായും അപര്യാപ്തമായ ബജറ്റുകൾ എന്നിവ വരെയുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ പ്രശ്നങ്ങളാണ് ഞങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയത്. ആവശ്യമായ അധികാരങ്ങളും മേൽനോട്ടത്തിനായുള്ള പുതിയ ഭരണസംവിധാനങ്ങളുമുള്ള ഒരു സമ്പൂർണ്ണ അതോറിറ്റിയായി 'പ്രോജക്ട് ടൈഗറിനെ' ഉയർത്താൻ ഞങ്ങൾ ശുപാർശ ചെയ്തു. വനംവകുപ്പ് ഉദ്യോഗസ്ഥനും കടുവാ സംരക്ഷണത്തിന് പൂർണ്ണമായി സമർപ്പിച്ച വ്യക്തിയുമായ രാജേഷ് ഗോപാൽ ഈ അജണ്ടയ്ക്ക് രൂപം നൽകുകയും മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോകുകയും ചെയ്തു. കള്ളവേട്ട തടയുന്നതിനും അന്താരാഷ്ട്ര കള്ളക്കടത്ത് പാതകളെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കുന്നതിനുമായി വൈൽഡ് ലൈഫ് ക്രൈം കൺട്രോൾ ബ്യൂറോ (WCCB) രൂപീകരിച്ചു.

തുടർന്ന് കൂടുതൽ ബജറ്റ് വിഹിതം ഉറപ്പാക്കാൻ ഞങ്ങൾ ശ്രമിച്ചു; വിനോദസഞ്ചാരികളുടെ എൻട്രി ഫീസിൽ നിന്നുള്ള വരുമാനം കാവൽക്കാരുടെയും പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെയും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്താൻ ഉപയോഗിക്കണം എന്ന് പോലും ഞങ്ങൾ ശുപാർശ ചെയ്തു. കടുവകളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യരെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമായിരുന്നു ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണം. മനുഷ്യർക്കും കടുവകൾക്കും ഒന്നിച്ചു ജീവിക്കാൻ (സഹവർത്തിത്വത്തോടെ) കഴിയില്ലെന്നും, അതിനാൽ കടുവാ സങ്കേതങ്ങളിലെ ഈ ഗ്രാമങ്ങൾ ഒഴിപ്പിക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ടെന്നും വന്യജീവി സംരക്ഷകർ എന്നോട് പറഞ്ഞു. "എത്ര ഗ്രാമങ്ങളുണ്ടാകും?" എന്ന് ഞാൻ ചോദിച്ചു. ആരുടെയും പക്കൽ അതിനു ഉത്തരമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഒടുവിൽ, ഞങ്ങളുടെ നിരന്തരമായ അന്വേഷണങ്ങൾക്കൊടുവിൽ കഴിഞ്ഞ 30 വർഷത്തിനിടെ കടുവാ സങ്കേതങ്ങളിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 80 ഗ്രാമങ്ങളെ മാത്രമാണ് സർക്കാർ പുനരധിവസിപ്പിച്ചതെന്നും, എന്നാൽ 1,500 ഓളം ഗ്രാമങ്ങൾ ഇനിയും ഒഴിപ്പിക്കപ്പെടാനുണ്ടെന്നും വ്യക്തമായി. "പുനരധിവാസം" എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഇതിന്റെ മുൻകാല ചരിത്രം എത്രത്തോളം ദയനീയമായിരുന്നുവെന്നാൽ, രൺതംബോർ കടുവാ സങ്കേതത്തിലെ ഗ്രാമവാസികളോട് സംസാരിച്ചപ്പോൾ, പുനരധിവാസ ഗ്രാമങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ നല്ലത് വനംവകുപ്പ് ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ പീഡനങ്ങൾ സഹിക്കുന്നതോ, കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിന് ഇരയാകുന്നതോ ആണെന്നാണ് അവർ ഞങ്ങളോട് പറഞ്ഞത്. അവിടെ ജീവനമാർഗ്ഗമോ, ഭരണകൂടത്തിന്റെ സുരക്ഷിതത്വമോ, ഭക്ഷണവും വെള്ളവും പോലുമുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളോ ഇല്ലായിരുന്നു എന്ന് അവർ വ്യക്തമാക്കി.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ, കടുവാ സങ്കേതങ്ങളുടെ പ്രധാന സംരക്ഷിത മേഖലയിലുള്ള ഗ്രാമങ്ങൾ പുനരധിവസിപ്പിക്കുന്നതിന് മുൻഗണന നൽകാനായിരുന്നു ഞങ്ങളുടെ ശുപാർശ. ഇത് മാത്രം 300 ഗ്രാമങ്ങളെയും ലക്ഷത്തിലധികം ആളുകളെയും ബാധിക്കുന്നതായിരുന്നു. ആളുകൾക്ക് തങ്ങളുടെ വീടുകൾ വിട്ടിറങ്ങാനും പുതിയ അവസരങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കാനും ആകർഷകമാകുംവിധം മെച്ചപ്പെട്ട ഒരു പുനരധിവാസ പാക്കേജ് അനുവദിക്കണമെന്നും ഞങ്ങൾ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എങ്കിലും, കടുവകളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾക്ക് തൊട്ടടുത്ത് ജീവിക്കുന്ന വലിയൊരു വിഭാഗം ജനങ്ങൾ ബാക്കിയായി; ഇത് അവർക്കോ വന്യജീവി സംരക്ഷണത്തിനോ ഒരുപോലെ നല്ലതായിരുന്നില്ല. ഇന്ത്യയുടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ചിത്രം ഇത് വ്യക്തമായി കാണിച്ചുതന്നു—കാടുകളും ജലസ്രോതസ്സുകളും കടുവകളുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലായിരുന്നു ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും ദരിദ്രരായ ചില മനുഷ്യരും ജീവിച്ചിരുന്നത്. സംരക്ഷിത പ്രദേശങ്ങളിൽ കഴിയുന്ന ആളുകളുടെ ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾ കെട്ടിപ്പടുക്കാൻ സഹായിച്ചില്ലെങ്കിൽ, അവിടെ അവസാനിക്കാത്ത ഒരു സംഘർഷം (അതിജീവന പോരാട്ടം) നിലനിൽക്കുമെന്ന് വ്യക്തമായിരുന്നു. അതിനായി തുടക്കത്തിൽ വലിയ പിന്തുണ ലഭിക്കാതിരുന്ന ഒരു പദ്ധതി ഞങ്ങൾ മുന്നോട്ടുവെച്ചു: വിനോദസഞ്ചാരത്തിലൂടെ പ്രദേശവാസികൾക്ക് സാമ്പത്തിക അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുക, ഒപ്പം ഈ പരിസ്ഥിതി വ്യവസ്ഥയിൽ ജീവിക്കുന്നതിനായി അവർക്ക് പ്രത്യേക ധനസഹായം നൽകുക. ഇതാണ് പൂർത്തിയാകാത്ത ആ അജണ്ട.

ഞങ്ങളുടെയും എണ്ണമറ്റ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും സർക്കാരുകളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഫലമായി ഇന്ത്യയിൽ കടുവകളുടെ എണ്ണം വർദ്ധിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ഈ വർദ്ധനവ് പ്രധാനമായും കടുവാ സങ്കേതങ്ങളുടെ "അതിരുകൾക്കുള്ളിൽ" മാത്രമായി ഒതുങ്ങിനിൽക്കുകയാണ്. കടുവകളുടെയും മനുഷ്യരുടെയും സുരക്ഷിതത്വം ഉറപ്പാക്കുന്ന ഒരു സംരക്ഷണ പദ്ധതി കെട്ടിപ്പടുക്കുക എന്നതാണ് ഇനി ചെയ്യേണ്ട യഥാർത്ഥ ജോലി. വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന കടുവകളുടെ എണ്ണം സംരക്ഷിക്കുകയും അതോടൊപ്പം പ്രാദേശികവാസികളുടെ ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങൾ ഉറപ്പുവരുത്തുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തമായ ഒരു സഹവർത്തിത്വ അജണ്ട നമുക്ക് ആവശ്യമാണ്.

(പരിഭാഷ, എഡിറ്റിംഗ്: സുരേന്ദ്രൻ കണ്ണൂർ)