തെക്കൻ ലെബനനിലെ ജനവാസ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഇസ്രായേൽ വെടിയുതിർത്തതായി മാർച്ച് ആദ്യം മാധ്യമ റിപ്പോർട്ടുകൾ പ്രസ്താവിച്ചു. വായുവുമായി സമ്പർക്കം പുലർത്തുമ്പോൾ തീപിടിക്കുകയും ഗുരുതരമായ പൊള്ളലേറ്റുകയും മനുഷ്യർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും പരിസ്ഥിതിക്കും മാരകമായ അപകടമുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വൈറ്റ് ഫോസ്ഫറസ്. ഒരു മാസം മുമ്പ്, ഒരു ഇസ്രായേലി വിമാനം കാർഷിക മേഖലകളിൽ സാന്ദ്രീകൃത ഗ്ലൈഫോസേറ്റ് തളിച്ചതായി ലെബനീസ് അധികൃതർ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു. കളനാശിനിയായ ഗ്ലൈഫോസേറ്റിന്റെ ആകാശ തളിക്കുന്നത് ജലാശയങ്ങളുടെയും മണ്ണ് സംവിധാനങ്ങളുടെയും ഗണ്യമായ മലിനീകരണത്തിന് കാരണമാകും. യുകെ ആസ്ഥാനമായുള്ള ലാഭേച്ഛയില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്ന കോൺഫ്ലിക്റ്റ് ആൻഡ് എൻവയോൺമെന്റ് ഒബ്സർവേറ്ററി, പശ്ചിമേഷ്യയിലുടനീളമുള്ള നിലവിലെ സംഘർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പാരിസ്ഥിതിക ദോഷത്തിന്റെ 120 സംഭവങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞു, ഇത് പാരിസ്ഥിതിക നാശനഷ്ടങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന്റെ അനുബന്ധ അനന്തരഫലമായി എങ്ങനെ ഉയർന്നുവരുന്നുവെന്ന് കാണിക്കുന്നു.
മാർച്ച് ആദ്യവാരത്തിൽ ടെഹ്റാനു ചുറ്റുമുള്ള നിരവധി എണ്ണ സംഭരണികൾക്കും റിഫൈനറികൾക്കും നേരെ ഇസ്രായേൽ വ്യോമാക്രമണം നടത്തിയതായി റിപ്പോർട്ടുകൾ പുറത്തുവന്നു. ഇത് വൻ തീപിടുത്തത്തിന് കാരണമാവുകയും അന്തരീക്ഷത്തിലേക്ക് കരിയും ഹൈഡ്രോകാർബണുകളും മറ്റ് മലിനീകരണ വസ്തുക്കളും വൻതോതിൽ പുറന്തള്ളപ്പെടുകയും ചെയ്തു. കരിപുരണ്ട 'കറുത്ത മഴ' (black rain) പെയ്തതായി അവിടുത്തെ താമസക്കാർ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തി. ഇന്ധനം കത്തുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന സൾഫർ, നൈട്രജൻ സംയുക്തങ്ങൾ അന്തരീക്ഷത്തിൽ കലരുന്നതിനാലുണ്ടാകുന്ന ഇത്തരം 'അമ്ലമഴ'യെ (acid precipitation) കുറിച്ച് അധികൃതരും അന്താരാഷ്ട്ര ഏജൻസികളും മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി.
ഇത്തരം സംഭവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, യുദ്ധകാലത്തെ പരിസ്ഥിതി ആഘാതങ്ങളെ എങ്ങനെയാണ് നിർവചിക്കുന്നതെന്നും നിയന്ത്രിക്കുന്നതെന്നും പരിശോധിക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. പരിസ്ഥിതിക്കുണ്ടാകുന്ന നാശനഷ്ടങ്ങൾ വെറുമൊരു 'ആകസ്മിക സംഭവം' എന്നതിലുപരി ഒരു പ്രത്യേക കുറ്റകൃത്യമായി എപ്പോൾ പരിഗണിക്കണമെന്നതും പ്രസക്തമാണ്. യുദ്ധങ്ങളിൽ ബോധപൂർവം പരിസ്ഥിതിയെ നശിപ്പിച്ചതിന് ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവുമധികം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്ന ഉദാഹരണമാണ് വിയറ്റ്നാം യുദ്ധകാലത്ത് ഉപയോഗിച്ച 'ഏജന്റ് ഓറഞ്ച്' (Agent Orange) പോലുള്ള രാസവസ്തുക്കൾ. ഈ കളനാശിനി വൻതോതിൽ ആകാശത്തുനിന്ന് തളിച്ചത് അവിടുത്തെ വനപ്രദേശങ്ങളെയും മണ്ണിലെ പോഷകങ്ങളെയും ജലസ്രോതസ്സുകളെയും പതിറ്റാണ്ടുകളോളം ദോഷകരമായി ബാധിച്ചു. ഇതിനുശേഷമാണ് അന്താരാഷ്ട്ര മാനുഷിക നിയമങ്ങളിൽ (international humanitarian law) പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം കൂടി ഉൾപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ തുടങ്ങിയത്.
പ്രകൃതിക്ക് വ്യാപകവും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നതും കഠിനവുമായ നാശനഷ്ടങ്ങൾ വരുത്തുന്ന യുദ്ധമുറകൾ 1977-ലെ ജനീവ കൺവെൻഷന്റെ അഡീഷണൽ പ്രോട്ടോക്കോൾ I (Additional Protocol I) പ്രകാരം നിരോധിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. അതുപോലെ തന്നെ, പരിസ്ഥിതിയെയും വികസനത്തെയും കുറിച്ചുള്ള 1992-ലെ റിയോ പ്രഖ്യാപനത്തിലെ (Rio Declaration) 27 തത്വങ്ങളിൽ 24-ാമത്തെ തത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നത്, യുദ്ധം എന്നത് സുസ്ഥിര വികസനത്തെ അന്തർലീനമായിത്തന്നെ തകർക്കുന്ന ഒന്നാണെന്നാണ്.
ഇത്തരം നിയമവ്യവസ്ഥകൾ നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും, പരിസ്ഥിതി നാശത്തിന് ഉത്തരവാദികളായവരെ നിയമത്തിന് മുന്നിൽ കൊണ്ടുവരുന്നതിനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും പരിമിതമാണ്.
(പരിഭാഷ, എഡിറ്റിംഗ്: സുരേന്ദ്രൻ കണ്ണൂർ)
2026 ഏപ്രിൽ 1-15 തീയതികളിലെ പ്രിന്റ് പതിപ്പിൽ "യുദ്ധത്തെ മറികടക്കുന്ന ആക്രമണങ്ങൾ" എന്ന പ്രത്യേക പാക്കേജിന്റെ ഭാഗമായാണ് ഈ ലേഖനം ആദ്യം പ്രസിദ്ധീകരിച്ചത്. ഡൗൺ ടു എർത്ത്